નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝ માતા દુર્ગા અને કાલિના ઉપાસક હતા. તેમના જીવનમાં, તેમણે શારદીય નવરાત્રિમાં આ પૂજા હંમેશા સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને ધાર્મિકતા સાથે કરી હતી. દુર્ગાના પરમ ભક્ત સુભાષ જેલમાં રહ્યા ત્યારે પણ તેમણે પોતે આ પૂજા ત્યાં ધામધૂમથી કરાવી હતી.
નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ હંમેશા માનતા હતા, તમારા ધર્મમાં વિશ્વાસ રાખો, ધાર્મિક બનો પરંતુ દરેક ધર્મનું સન્માન કરો. દરેક ધર્મને તમારી સાથે લો. પરંતુ જ્યારે કોઈ અભિયાન કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામની વાત આવે ત્યારે તે તમામ ધર્મના લોકોને પોતાની સાથે લેતા હતા. આવી જ સ્થિતિ મહાત્મા ગાંધીની હતી, જેઓ સંપૂર્ણપણે ધાર્મિક હતા પરંતુ હંમેશા અન્ય ધર્મોનું પણ સન્માન કરતા હતા. જો આપણે શારદીય નવરાત્રીમાં દુર્ગા પૂજાની વાત કરીએ તો તમને જણાવી દઈએ કે દરેક બંગાળીની જેમ નેતાજી સુભાષ પણ માતાના પરમ ઉપાસક હતા. જેલમાં હોય કે જાહેર જીવનમાં – આ પ્રસંગે તેઓ ધામધૂમથી પૂજાનું આયોજન કરતા હતા.
નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝે 09 નવેમ્બર 1936ના રોજ દાર્જિલિંગથી તેમની પત્ની એમિલી શેન્કલને એક પત્ર લખ્યો હતો. તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે અમારો સૌથી મોટો તહેવાર દુર્ગા પૂજા હમણાં જ પૂરી થઈ છે. હું તમને વિજયાની શુભેચ્છા પાઠવું છું. દરેક બંગાળીની જેમ સુભાષ પણ દુર્ગા પૂજામાં જોરશોરથી ભાગ લેતા હતા. બોસ પરિવાર માટે આ એક મોટો તહેવાર હતો. નેતાજી દુર્ગા અને શક્તિના ઉપાસક હતા. તેઓ દુનિયામાં જ્યાં પણ હતા ત્યાં તેમની પૂજા કરવાનું ભૂલ્યા નહિ. તેમણે આ વિશે ઘણું લખ્યું છે.
નેતાજી સંપૂર્ણ વાંગમય દ્વારા જાણવા મળે છે કે સુભાષ માટે આ પૂજા સૌથી મોટી પૂજા હતી. તેમણે દુર્ગા પૂજા સંબંધિત તેમની પ્રવૃત્તિઓ વિશે તેમની પત્ની સહિત ઘણા લોકોને પત્ર લખ્યા છે. તે જેલમાં હતો ત્યારે પણ તેણે કેદીઓ સાથે આ પૂજાનું આયોજન કર્યું હતું.
શેંકલને લખેલા પત્રમાં સુભાષે એમ પણ લખ્યું હતું કે, “માતાની પૂજા કર્યા પછી, તેના તમામ બાળકોએ એકબીજા સાથે પ્રેમ અને પ્રેમથી રહેવું જોઈએ”. જ્યારે પણ તેઓ તેમની માતા, બહેનો અને ભાભી વિભાવતી બોઝને પત્ર લખતા હતા, ત્યારે તેઓ તેની શરૂઆત મા દુર્ગા સદા સહાયથી કરતા હતા.
માંડલે જેલમાં દુર્ગા પૂજા:
13 ઓક્ટોબર 1925ના રોજ નેતાજીના પિતા જાનકી દાસે તેમને પત્ર લખ્યો, “મને એ જાણીને આનંદ થયો કે તમે મંડલય જેલમાં દુર્ગા પૂજાની ઉજવણી કરી શક્યા. મેં એક અખબારમાં તેનો અહેવાલ ખૂબ રસપૂર્વક વાંચ્યો છે. તેની વાર્તા ખરેખર રસપ્રદ છે.” જે સુભાષે લખેલા પત્રો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.
પૂજા ખર્ચને લઈને જેલ અધિકારીઓ સાથે તકરાર:
મંડલય જેલમાંથી, તેમણે 11 સપ્ટેમ્બર, 1925ના રોજ તેમની ભાભી વિભાવતીને લખેલા પત્રમાં આનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, “અહીં દુર્ગા પૂજાની તૈયારીઓ થઈ રહી છે. અમને આશા છે કે અમે ત્યાં માની પૂજા કરી શકીશું. પરંતુ ખર્ચને લઈને અધિકારીઓ સાથે લડાઈ ચાલી રહી છે. જુઓ શું થાય છે. મહેરબાની કરીને અહીં પૂજાના કપડાં મોકલવાનું ભૂલશો નહીં – છેવટે આપણે અહીં બિજોયા દશમી બનાવવાની છે.”
માતાને કહ્યું કે પૂજા કેવી રીતે ઉજવવામાં આવે છે:
ત્યારબાદ 25 સપ્ટેમ્બર, 1925ના રોજ માતા બસંતી દેવીને પત્ર મોકલીને કહ્યું કે, આજે મહાષ્ટમી છે. આ દિવસે બંગાળના ઘર-ઘરમાં દુર્ગાના જીવની પૂજા કરવામાં આવે છે. અમે ભાગ્યશાળી છીએ કે અમે તેને આ જેલમાં પણ શોધી શક્યા છીએ. , આ વર્ષે અમે અહીં શ્રી દુર્ગાની પૂજા કરીશું. માતા કદાચ અમને ભૂલી ન હતી અને તેથી જ અમને તેમની પૂજા કરવાની તક મળી અને તેથી જ અમે ઘણા દૂર હોવા છતાં તેમની પૂજાનું આયોજન કર્યું. તે કાલે અમારી પાસેથી દૂર જશે અને અમે સશ્રુ નયનને જોતા રહીશું. ફરી એક વાર પૂજાના પ્રજ્વલિત અને ઉલ્લાસભર્યા વાતાવરણને જેલની અંધકારમય અને મૃત પરિસરમાં સમાઈ જશે. મને નથી ખબર કે આ ક્રમ હજુ કેટલા વર્ષ ચાલશે. પણ જો માતા વર્ષમાં એકાદ વાર પણ આવી રીતે આવતી રહે તો મને લાગે છે કે જેલવાસનું જીવન બહુ મુશ્કેલ નહીં હોય.
સરકારને પુજારીઓને પણ જેલમાં મોકલવા કહ્યું:
મંડલય જેલમાં દુર્ગા પૂજા મનાવવા માટે સુભાષને પણ ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો. પહેલા જેલ અધિકારીઓએ આ પૂજાનો ખર્ચ ઉઠાવવાનો ઇનકાર કર્યો, પછી તેઓએ બંગાળ સરકારના તત્કાલિન મુખ્ય સચિવને પત્ર લખીને જણાવ્યું કે પૂજા કેટલી મોટી છે. આમાં, વિધિ પાંચ દિવસ સુધી ચાલે છે અને આ માટે અગાઉથી તૈયારી કરવી પડે છે. તેથી તેના ભંડોળની વ્યવસ્થા સરકારે કરવી જોઈએ. આ માટે બંગાળમાંથી પણ પૂજારી લાવવાની જરૂર પડશે. તેમણે મુખ્ય સચિવને આ માટે સમયસર બંગાળથી પૂજારી મોકલવા વિનંતી પણ કરી હતી.
કોલકાતામાં ધાર્મિક રીતે પૂજાની ઉજવણી કરવામાં આવી:
બાદમાં, દુર્ગા પૂજા દરમિયાન સુભાષ જેલમાં રહ્યા તો તેમણે ધામધૂમથી ઉજવણી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. જ્યારે તેઓ જાહેર જીવનમાં હતા, ત્યારે તેઓ પૂજા દરમિયાન તેમના બાકીના કાર્યક્રમો રદ કરતા હતા અને કોલકાતામાં રહેવાની ખાતરી કરતા હતા. આ પૂજામાં સંપૂર્ણ ધાર્મિકતા સાથે ભાગ લેતા હતા.
સુભાષ એક ડાબેરી હતા જેઓ ધર્મને રાજકારણ સિવાય જોતા હતા:
સુભાષ બોઝના જીવનચરિત્રકાર લિયોનાર્ડો ગાર્ડને લખ્યું છે કે, સુભાષે ક્યારેય ધર્મ પર કોઈ સાર્વજનિક નિવેદન આપ્યું નથી, કે હિન્દુ ધર્મ તેમના ભારતીય હોવાનો સૌથી અભિન્ન ભાગ છે તેવું કહ્યું નથી. ગાર્ડને ‘બ્રધર્સ અગેઈન્સ્ટ ધ રાજ’ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે, સુભાષની માતા દુર્ગા અને કાલીનાં પ્રખર ભક્ત હતાં. જ્યાં સુધી સુભાષનો સંબંધ છે, માતા દુર્ગા અને કાલીની પૂજા તેમને વારસામાં મળી હતી.
Also Read: EV ખરીદવાના મોટા ફાયદા, ઈન્કમ ટેક્સમાં પણ મળશે જોરદાર ડિસ્કાઉન્ટ, જાણો કેટલો થશે ફાયદો